Schiermonnikoog - Het eiland van de grijze monniken

Terwijl het water hoog tegen de zijkant van de boot spat, probeer ik met samengeknepen ogen een glimp van Schiermonnikoog op te vangen. De lucht is helderblauw maar de nevel van waterdruppels die zich om de boot heeft gevormd, beneemt mij het uitzicht. Achter ons ligt het vasteland, voor ons het donkerste stukje van Nederland. Een eiland waar de bewoners leven onder het motto: ons kent ons en de toeristen. Maar ook het enige plekje ter wereld waar dat toerisme niet storend is.

Om naar Schiermonnikoog te komen heeft de bezoeker twee opties: met de boot of lopend. De boot vaart in een klein uur van Lauwersoog, het uiterste puntje van , naar de enige haven van Schier, zoals het eiland door goede bekenden wordt afgekort. Wie de uitdaging aangaat om van het vasteland naar het eiland te lopen, vertrekt vanuit Pieterburen en loopt via diepe geulen en drassige wadden naar zijn bestemming. Het grote nadeel is dat je doorweekt en uitgeput aankomt. Wij kiezen voor de boot.

“Zijn dat zeehonden?”, roept een meisje terwijl ze in de verte wijst naar wat onduidelijke schaduwen. “Ik denk het”, antwoordt haar vader. De kans op het zien van zonnende zeehonden is groot rond het kleinst bewoonde eiland van Nederland. Toch is de diversiteit aan fauna op het eiland met haar zeehonden, vogels, hazen en konijnen beperkt te noemen. Maar, waar het aan wildleven ontbreekt, maakt de flora alles goed. De helft van alle planten en bloemen in Nederland zijn op het waddeneiland terug te vinden. Het is dan ook niet voor niets dat Schiermonnikoog de titel: Nationaal Park draagt.

Onervaren eiland

Met een grote, trage boog meert de veerpont aan. Op de kade lopen buschauffeurs en campingeigenaren als mieren door elkaar. Passagiers maken zich, met weinig zin, gereed voor de terugtocht en een enkele agent trekt zijn overhemd wat losser. Ondanks de drukte, het gepraat van de mensen en het aanleggen van de boot, is het stil in de haven. Het is dit keer alsof niet de mens maar de natuur de regie in handen heeft.

Schiermonnikoog is op het gebied van auto’s een onervaren eiland. Alleen eilandbewoners mogen zich er gemotoriseerd verplaatsen maar van dat privilege wordt maar weinig gebruik gemaakt. Elk plekje is dan ook prima met de fiets of lopend te bereiken. Voor de ‘luie’ toerist heeft het eiland zich laten verleiden tot de aanschaf van een paar bussen, die hun ronde doen langs camping en hotels. Vooral in de zomer zijn deze overladen met mensen zodat de kans groot is dat er geen ruimte meer is.

Complexe geschiedenis

Op de enige échte camping van het eiland: Seedune, is het druk. Even zijn we bang dat we tussen een labyrint van haringen zullen belanden maar als we hebben ingecheckt, blijkt dat de camping zó groot is, dat we verscholen tussen de bomen toch een mooi plaatsje kunnen vinden. De faciliteiten zijn simpel en zo hoort het ook op een eiland waar alles draait om de natuur. Seedune ligt op loopafstand van het dorp en de bus stopt recht voor de ingang.

Schiermonnikoog is een overzichtelijk eiland: het heeft een dorp (Schiermonnikoog), duidelijke fiets- en wandelpaden, één groot recreatiestrand en een handjevol bezienswaardigheden. Toch heeft Schiermonnikoog nog een aardig complexe geschiedenis. De eerste bewoners van het eiland waren waarschijnlijk de Schiere (grijze) monniken van het klooster Claercamp, die er een boerderij runden. De monniken waren met hun graan en zuivel van grote betekenis voor Noord-Nederland en om hen te eren staat er in het centrum van het dorp een standbeeld van een grijze monnik.

Vanaf 1580 kwam het eiland in het bezit van de Staten van Friesland. Zestig jaar lang ging het eiland van de ene eigenaar naar de andere, totdat het uiteindelijk in handen kwam van de adellijke familie Stachouwer. Het was deze familie die een bebouwingsplan opzette voor het huidige dorp. In 1859 kwam het eiland in het bezit van John Eric Banck, die een Waddendijk liet aanleggen. Als dank voor zijn werk is er een monument: de Bank van Banck geplaatst op het meest westelijke deel van de Waddenzeedijk. In 1892 verkocht Banck het eiland aan de Duitse graaf Hartwig Arthur von Bernstorff-Wehningen en na de oorlog werd het eiland door de Nederlandse Staat geconfisceerd.

Walviskaak

Het enige dat de huidige datum verraadt aan de toerist die zich in het dorp Schiermonnikoog begeeft, is de toerist zelf. Anders zou men denken dat hier de tijd heeft stil gestaan. De straatjes en de huizen, met keurige witte hekken om de perken heen, stralen een zekere orde uit die ik nog niet eerder heb gezien. Het leven op Schiermonnikoog is gemoedelijk en dat is wel even wennen voor een bewoner van het vaste land. Zo zijn de winkels slechts open op gezette tijden en is de mentaliteit van de eilandbewoners: “alles op zijn tijd.”

Op het kleine terras van het oudste hotel van Schiermonnikoog: Van der Werff, kijken we uit op een immense walviskaak. De kaak werd door kapitein Klaas Visser, oud gezagvoerder van de walvisvaarder "Willem Barentsz", uit het Zuidpoolgebied meegenomen als souvenir. De walvisvaart was na de Tweede Wereldoorlog jarenlang voor veel eilanders een belangrijke inkomstenbron. Hotel Duinzicht heeft sinds kort ook een walviskaak voor het hotel staan.

We verlaten het dorp en lopen via de Badweg aan de noordwestelijke kant van het eiland, richting het strand. Al gauw doemt aan onze linkerhand de noordelijke vuurtoren op uit de duinen. Deze vuurtoren werd, samen met de zuidelijke toren, in 1853 gebouwd in opdracht van Koning Willem III. De zuidelijke toren is niet meer in gebruik maar het licht van de noordelijke toren dwaalt nog elke avond over het land.

Wandelen

Het strand van Schiermonnikoog leent zich uitstekend voor een fikse wandeling. Een aanrader is naar links te wandelen vanaf het einde van de Badweg. Het grote strand buigt zich vanzelf af en leidt de wandelaar naar de jachthaven en de Nieuwe Steiger, waar de pont aankomt. Hier en daar moeten we goed opletten dat we ons niet op drijfzand begeven maar over het algemeen zijn de paden duidelijk. Na de Nieuwe Steiger volgen we het verharde fietspad. De zon schijnt en regelmatig worden we ingehaald door gezinnen met uitgelaten kinderen.

Zonder dat we het daadwerkelijk van plan waren, lopen we inmiddels al een paar uur, al snel concluderen we dan ook dat Schiermonnikoog een verslavende uitwerking heeft op de menselijke geest. Wie er begint met lopen, wil doorgaan. Toch besluiten onze voeten uiteindelijk weer terug te keren naar het dorp. Het grote voordeel van Schiermonnikoog is dat het dorp in het midden van het eiland ligt en dat de terugtocht snel gemaakt is.

Gestolen haan

Terwijl we wat napraten in het cafégedeelte van de camping, horen we buiten het gekraai van hanen. Als een soort muur van blokken staan er een tiental kooien boven op elkaar, met in elke kooi één haan. Vóór de kooien staat een groep mensen de hanen op te zwepen en daarnaast zitten driet mannen aan een tafel te schrijven. Het duurt niet lang voordat we de regels van het spel doorhebben; als de haan die jij hebt uitgekozen, het meeste kraait, ben je de winnaar.

Het spelletje hoort bij het Kallemooifeest. Een eeuwenoude traditie en een mix van Noorse mythologieën en oud Germaanse gebruiken. Tijdens het feest wordt een achttien meter lange mast opgezet tussen de herberg en de kerk. In de top van de mast wordt een groene tak vastgebonden. Onder de vlag bevindt zich een mand, met daarin een gestolen haan voorzien van water en brood. Volgens een oud Germaans gebruik heeft iets dat gestolen is een magische kracht. De haan zelf is het symbool van vruchtbaarheid.

Bruisend avondleven

Als we ’s avonds de camping verlaten om ergens in het dorp wat te eten, verwachten we een rustig diner in een al even rustig dorpje. Tien minuten later werken we ons door een uitgelaten mensenmassa naar het restaurantgedeelte van hotel Van der Werff. De sfeer is levendig en de ambiance uniek. De prijs-kwaliteit verhouding van dit restaurant is uitermate slecht: de kwaliteit is duizendmaal beter dan de prijs doet vermoeden.

Niet alleen in Van der Werff wordt feestgevierd. Ook in de vele andere barretjes en restaurants van het dorp Schiermonnikoog is de sfeer uitgelaten. Als een barman de verbazing op onze gezichten ziet, legt hij ons enthousiast uit dat de drukte hoort bij het Kallemooifeest. Nadat de mast tijdens de zaterdagnacht van het pinksterweekend is opgezet, verplaatst iedereen zich naar de plaatselijke horeca en wordt er tot diep in de nacht gefeest. Rond tien uur begeven we ons weer naar de camping en ontdekken meteen waarom dit eiland door de Stichting Natuur en Milieu is uitgeroepen tot het donkerste plekje van Nederland. Maar wat de onderzoekers vast niet hebben gezien is, dat nergens in Nederland de maan zo haar best doet het fietspad te verlichten. Zonder problemen vinden we onze tent en bij het dwalende licht van de vuurtoren vallen we in een diepe slaap.
 

Tekst en foto’s Suzan Hilhorst