Zand, Zomp en korhoenders

Dit rondje gaat vooral over zand. Zand, dat na
de ijstijden een groot deel van Nederland bedekte.
In gebieden als de Veluwe, het Gooi, Drenthe en
Salland ontstonden zo natuurlijke zandheuvels.
Die groeiden later uit tot heel interessante recreatie-
gebieden. Vandaag nemen we de Sallandse Heuvelrug
als bestemming voor ons Rondje Nederland.

Eerst even een stukje aardrijkskunde. Salland
vinden we in Overijssel, omsloten door beken en
rivieren. De IJssel in het westen, de Reest in het
noorden, de Regge in het oosten en de Schipbeek
in het zuiden. De noordelijke grens van Overijssel
met Drenthe werd vroeger bepaald door uitgestrekte
moerassen tot aan de Vecht, maar sinds de ontginning
van die gebieden geldt het riviertje de Reest als provinciegrens.

In het oosten ligt Twente, en tussen Twente en Salland vinden we de heuvels uit dit verhaal. Na de aardrijkskunde kan een stukje geschiedenis ook geen kwaad. Ongeveer 250 duizend jaar geleden begonnen er een stuk of wat ijstijden langs te komen, waarvan de laatste twee voor ons het meest interessant zijn. Tijdens de Saale-ijstijd kwamen de gletsjers vanuit het noorden tot halverwege Nederland, en de kracht en het gewicht van die enorme ijsmassa schoven de grond op tot flinke heuvels. We noemen ze ook wel stuwwallen. In de laatste ijstijd, de Weichselperiode, kwam de gletsjer weliswaar niet tot in ons land, maar een elfstedentocht had elk moment gehouden kunnen worden. De bodem was permanent bevroren zodat er niets wilde groeien en de wind had vrij spel. Zo kwam een hoop zand vanuit het westen met de wind mee en werden de stuwwallen met dekzanden bestoven. En aldus kregen het Gooi, de Veluwe en grote gebieden in noordoost Nederland hun zandheuvels. Op zandgrond kunnen maar weinig planten groeien, en daarom vinden we in dit soort gebieden bossen met voornamelijk eiken, berken en dennen. En heide natuurlijk, maar dat is door de mens met zijn schapenkuddes mogelijk gemaakt. Op de Sallandse Heuvelrug vinden we ongeveer 1000 hectare heide, de resterende 4000 hectare is bos.

Voor ons tochtje over de Sallandse Heuvelrug hebben we de stadsfietsen maar thuisgelaten, want er wachten ons heel wat klimkilometers. Wij werpen 24 versnellingen in de strijd tegen de heuvels, en achteraf redenerend zouden we een minimum van vijf wel aanbevelen.

Rijssen lijkt ons wel een aardig startpunt. De geschiedenis van dit stadje gaat terug tot 1243, en men noemt het hier al eeuwen de ´Poort van Twente´. Er is een oudheidkamer waarin de geschiedenis van Rijssen als centrum voor steenbakkers, turfstekers en jutespinners wordt uitgebeeld, maar wij zoeken eerst de oude pelmolen op. Men heeft ons verteld dat daar het startpunt is van tochtjes over de Regge met oude platbodems. We hebben geluk, want we zien nog net de afvaart van een originele Enterse Zomp. Vroeger was de zomp als vrachtschip in Oost Nederland uitermate populair. Het was een functioneel gebouwd schip - als er niet gezeild kon worden was het door slechts één man te slepen. Natuurlijk is er in Enter, dat vlak bij Rijssen ligt, een zompenmuseum. We zwaaien de ‘Regt door Zee´ een behouden vaart toe, en stappen weer op.

Voor we goed en wel vertrokken zijn stappen we alweer af, want het statige kasteel Oosterhof kan je niet zomaar voorbijfietsen. De Havezate de Oosterhof, zoals de officiële naam luidt, heeft een fraaie tuin die een bezichtiging waard is. Bovendien huisvest de Havezate het Rijssens Museum, ofwel hier is de oudheidskamer.

Als we dan eindelijk op weg zijn, fietsen we ‘om de zuid’ onder Rijssen door, via het Hollands Schwarzwald (ja, heus!) en de Rijsserberg richting Holten. Hier worden de eerste heuvels genomen, maar het is niets vergeleken met wat nog komen moet. Vóór ons ligt nu de Sallandse Heuvelrug, en achtereenvolgens wachten de Wullenberg, Holterberg, Sprengenberg, Haarlerberg, Noetselerberg, Hellendoornseberg en als toetje de Eelerberg. Voorwaar een echte koninginnenrit. Het is stijgen en dalen, waarbij het ene mooie vergezicht overgaat in het andere. Dan weer rijden we door het bos, dan weer langs de heiderand. In dit gebied wemelt het van de leuke fietspaadjes, en na zowat elke honderd meter staat er een ANWB paddestoel. Zonder een goede kaart mis je een hoop of rij je doelloos rondjes. Jammer, want voor je het weet neem je een berg teveel…

De laatste korhoenders

De enige drukke verkeersader die de Sallandse Heuvelrug van oost naar west doormidden snijdt is de provinciale weg die van Almelo via Nijverdal naar Zwolle voert. Gewoonlijk laten we zoiets snel achter ons, maar het Bezoekerscentrum Sallandse Heuvelrug kunnen we niet overslaan. Staatsbosbeheer heeft hier weer eens z’n best gedaan. Er is een permanente expositie die een goed beeld geeft van de omgeving en op maquettes, kaarten en klankbeelden is heel wat te zien. Leuk zijn ook speelse zaken als het geurenspel en een houtkennisspel. En natuurlijk komen we alles te weten over het korhoen. De Sallandse Heuvelrug is voor zover bekend de enige plaats in Nederland waar het korhoen nog voorkomt. Nog niet zo lang geleden was deze neef van de kip en de patrijs een bekende verschijning langs de heideranden, maar het schuwe beest was niet opgewassen tegen het oprukken van de ‘beschaving’. De imposante balts van het mannetje, waarbij hij zijn staart wijd uitspreidt is helaas alleen nog op de film te zien. De vos, de hond en (vooral) de mens verjaagden het korhoen uit zijn natuurlijke omgeving. Behalve dan in Salland, want hier in de Boswachterij Sallandse Heuvelrug scharrelt nog een populatie hoenders tussen de bosbessen. Hoe lang nog?

Het geheim van de asperge

Langs de weg staan af en toe verwijzingen naar aspergekwekers, en dat verrast me een beetje. Ik had dat in Brabant en Noord-Limburg wel verwacht, maar de Sallandse gronden blijken asperges van uitzonderlijke kwaliteit te produceren. Als we in Hellendoorn een leuk restaurantje zoeken om de benen hun verdiende rust te geven, is een uithangbord met aspergespecialiteiten dus genoeg reden om halt te houden. Gelukkig is onze ober een kenner, en heeft hij de tijd om wat van het ambacht van aspergekweker te vertellen. Dat die asperges er wonderlijke groeimethoden op na houden wisten we al. Vanuit houtachtige wortelstokken schieten elk jaar jonge scheuten naar boven, die zich in de lichte, zanderige grond lekker kunnen ontwikkelen. Hoe dat gebeurt en wanneer er geoogst kan worden, is zelfs voor de aspergekweker een kwestie van gissen. Een graanboer kijkt over zijn akker en kan zien wanneer het graan rijp is. De aspergeboer echter blijft in het ongewisse over wat er zich met zijn asperges afspeelt. Hij wordt halverwege april onrustig, houdt het weer in de gaten en speurt elke ochtend over zijn platte, zanderige akkers. Voor de leek zien die er uit alsof de betonvlechter elk moment kan komen, zo strak liggen die aspergebedden naast elkaar. Het lijkt net de fundering van een flatgebouw. Als er dan op een ochtend wat barsten in de oppervlakte verschijnen, is het tijd voor actie. ’s Morgens tussen vijf en twaalf moeten de aspergestengels ‘gestoken’ worden en direct daarna gewassen. “Het belangrijkste is dat ze dan koel worden gehouden,” zegt onze ober. “Ze worden in koud water gelegd, en na een uur of vijf gesorteerd en op lengte gesneden.” Om de wortelstokken in goede conditie te houden worden er na eind juni geen asperges meer gestoken. In Salland wordt 24 juni aangehouden, de feestdag van Sint Jan. Hoewel je ze het hele jaar door kunt eten, gaat er niets boven verse asperges. Op je gewicht hoef je niet te letten – het ‘witte goud’ bestaat voor zeker 97% uit water.

Kniepertjes

De meeste mensen kennen Hellendoorn van het gelijknamige avonturenpark, maar dat laten we even liggen voor een volgende keer. De terugweg van Hellendoorn via Nijverdal naar Rijssen voert niet over de heuvels, maar over het fietspad dat gedeeltelijk de Regge volgt. Ook hier zijn nog leuke kleinschalige natuurgebieden, waarbij vooral het Notterveld aanspreekt. Voordat we weer in Rijssen neerstrijken, nemen we nog een drankje met een kniepertje. Een wat? Een kniepertje, het opgerolde wafeltje uit deze streek. Er is zoveel lekkers in Salland - veel meer dan je in een enkele dag naar binnen kunt werken. Dit is nu typisch zo’n stukje Nederland dat vraagt om een langer verblijf. Dat treft, want het aanbod van pensions en campings is ruim. Elke dag een fiets- of wandeltocht kan makkelijk. Als je maar niet dagelijks tien heuvels op en neer gaat. Dat is zelfs voor getrainde kuiten een pure vorm van zelfkastijding.

Tekst Kees Begman
Foto’s VVV Sallandse Heuvelrug/Reggeland