Rondje Hondsrug

Lang ruggen en bedden in Drenthe
e
We kennen hem allemaal van de aardrijkskundeles. De Hondsrug. Van het Drentse Klazienaveen loopt deze langgerekte zandheuvel tot in de stad Groningen. Een omgeving vol historie en natuurschoon, waar het aangenaam wandelen en fietsen is. Hoog tijd dus voor een rondje Hondsrug.

Wie Drenthe zegt, denkt aan Hunebedden en de Hondsrug. Omdat we op school vroeger goed opgelet hebben, weten we dat het hier niet gaat om een aanbieding van de plaatselijke beddenspecialist en een uitlaatplaats voor viervoeters. Nee, het hunebed en de Hondsrug behoren tot ons culturele erfgoed. Van die hunebedden bestaan er nog welgeteld 54. Ze liggen allemaal op Drents gebied, op twee Groningse bedden na. Die bij Noordlaren is maar een paar meter van de Drentse grens vandaan, en de andere, bij Delfzijl, was ongetwijfeld een planologische vergissing. Die is dan ook in zijn geheel verplaatst naar een museum, zodat het hunebed een typisch Drents stuk historie genoemd kan worden.

Graf of geen graf?

Toen ik nog dagelijks in mijn korte broek liep (en dus niet alleen op vakantie) was ik ooit met mijn ouders in Havelte. Ik herinner mij aan de rand van de heide twee hunebedden, die als geweldig speeltoestel fungeerden. Totdat ik van iemand hoorde dat het een voormalige begraafplaats was. Huiverend nam ik afstand, en sindsdien heb ik die stenen bouwwerken met wat meer eerbied bekeken. De gedachte dat de naam van het hunebed te maken heeft met het volk der Hunnen is een verkeerde. Waarschijnlijker is een verbastering van het oud-Germaanse woord Huyne, dat reus betekent. Slechts een reus kon dit stenen bed opmaken. Op de Nederlandse zandgronden kom je meer van dergelijke kanjers van stenen tegen, waar zo’n 150 duizend jaar geleden de gletsjers het land bedekten. Die stenen zijn simpel door het ijs uit Scandinavië meegevoerd, en tijdens de dooi kwamen ze vanzelf op de bodem terecht.

De bekende grote keien van Amersfoort en Hilversum hebben dezelfde oorsprong. Elders in Nederland zijn ook grafheuvels te vinden die ongeveer in dezelfde periode zijn gemaakt als de hunebedden, maar daar liet het volk die grote keien wijselijk liggen en volstond men met een ronde plaggenheuvel. In Drenthe gaf men de voorkeur aan een stenen bouwwerk, hoewel ook dat netjes met grond werd afgewerkt. De steenhoop is dus eigenlijk het frame van het graf. We weten nu dat die stenen constructies maar gedurende een paar honderd jaar zijn gebouwd. Later ging men ook hier grafheuvels maken (dat spaarde wel je rug, dunkt me). Er zijn wetenschappers die betwijfelen of het hunebed wel als graf diende, want skeletten zijn er nooit in gevonden. Wel voorwerpen die gewoonlijk aan de doden werden meegegeven op weg naar een volgend leven. Waarschijnlijk heeft de bodem de menselijke resten geheel doen vergaan, maar een bewijs daarvan is nergens te vinden. Over het hunebed gaan dan ook allerlei volksverhalen, waarbij de duivel opmerkelijk vaak de hoofdrol speelt. Toch nog een beetje mysterie dus, die hunebedden.

Hunebedcentrum

Vandaag de dag is het hunebed een deel van de charme van het Drentse landschap. Op onze tocht over de Hondsrug komen we er een aantal tegen. Zo stuiten we meteen al na onze start in Klazienaveen bij Emmen op het langste hunebed dat er is. Het grappige is dat dit bouwwerk een naam heeft: het Langgraf. Andere hunebedden moeten het met een code doen, zoals D18 of D25. Die D staat voor Drenthe, want de Groningse hunebedden dragen de codes G1 en G2. Hunebed nummer D27 ligt ook op onze route, tussen Borger en Drouwen. Het is de grootste van allemaal en niet helemaal toevallig naast het Hunebedcentrum gelegen, een splinternieuw museum waar van alles te zien is over deze bouwwerken en hun bouwers. Als je ze daarna bekijkt en beseft dat daar zo’n vijfduizend jaar geleden mensen aan het zwoegen waren, om zonder onze hedendaagse hulpmiddelen loeizware stenen op elkaar te stapelen, dan krijg je toch wel enig respect voor die lui. Stel je toch eens voor: stenen met een gewicht tot wel 40 ton (veertigduizend kilo, dus zeg maar 35 moderne auto’s op elkaar) hebben de bouwers met touwen, ronde boomstammen en vooral met veel inspanning op elkaar gekregen. En dat allemaal om overleden stamleden een veilige weg naar een betere wereld te bezorgen.

Vernielingen

Van Borger verder noordwestwaarts wemelt het van de hunebedden, en we zijn de tel al gauw kwijt. Het beste is dan ook om van tevoren een keuze te maken welk hunebed je wilt bezoeken. Eentje die we zeker aandoen is die bij het dorp Eext. Eigenlijk zijn het er twee, maar van eentje weten we dat daar de originele ring van kleinere stenen bewaard is gebleven. In gerestaureerde vorm, maar dat geldt eigenlijk voor alle hunebedden. Die ring heeft waarschijnlijk rond elk hunebed gelegen om erosie tegen te gaan. Of misschien had het een rituele functie. Er is in de loop der eeuwen helaas heel wat gesloopt, want sommige hunebedstenen werden maar al te graag als fundament voor kerken of andere gebouwen gebruikt. Ook is er vernield omdat er boze geesten werden vermoed, en soms is er gewoon grafroof gepleegd.

Zand en moeras

Het is niet alleen maar het hunebed wat de Hondsrug zo interessant maakt. De leukste dorpen van Drenthe vind je hier rond deze smalle heuvelrug. Ze zijn verbonden door bossen, heidevelden en bol lopende essen, die het landschap een vriendelijk, afwisselend beeld geven. Het is hier goed toeren, te voet of per fiets. Bovendien wordt dat alles geflankeerd door het dromerige riviertje Hunze in het oosten en het onvolprezen stroomdal van de Drentse A in het westen. Met een hond heeft de Hondsrug niets van doen. Waarschijnlijk komt de naam van het oude Drentse woord hon of hunes, dat moeras betekent. Hunzerug en Hondsrug zijn dus van dezelfde oorsprong – een zandheuvel temidden van de moerassen. Het ligt voor de hand om aan te nemen dat deze heuvel in dezelfde ijstijd gevormd werd als die welke de grote stenen meebracht. Toch is daar onduidelijkheid over. Een stuwwal, zoals in Overijssel, het Gooi of op de Veluwe is het waarschijnlijk niet, want stuwwallen liggen niet noord-zuid. Misschien is het de werking van het gletsjerijs geweest of heeft het smeltwater de vorm bepaald. Maar een actieve breuk in de diepere bodem is ook mogelijk. De dekzanden zijn er in ieder geval veel later overheen gekomen.

Hoeveel ruggen?

Het lijkt of de Hondsrug minder heuvelig wordt naarmate je naar het noorden gaat. Dat is ook zo. Het hoogste punt vinden we bij Emmen, 32 meter boven NAP. In het midden zitten we zo rond de 20 meter. Als ik hoor dat de grootste breedte van de Hondsrug maar drie kilometer is, frons ik de wenkbrauwen. Tijdens het zigzaggen van hunebed naar hunebed kreeg ik de indruk dat ik van de ene in de andere heuvel terecht kwam. De verrassing is er dan ook als een boswachter ons vertelt dat de Hondsrug bestaat uit een aantal zandruggen, die evenwijdig aan elkaar lopen. Alleen de grootste (de meest oostelijke) mag zich de echte Hondsrug noemen, en die is door een smalle vallei over de volle lengte in twee helften gedeeld.

Dat het hier ook abrupt in veengebied kan overgaan is mooi te zien ten oosten van Gieten, waar je over een afstand van nog geen kilometer dertien meter daalt. Van al dat stijgen en dalen kan je een flinke dorst krijgen. Gelukkig is daar rekening mee gehouden. Overal op de route zijn uitnodigende terrassen. Tijdens het laatste stukje, tussen de waterrijke gebieden onder de stad Groningen, is er van een heuvelrug nauwelijks sprake meer. We eindigen in Groningen toepasselijk op de Hoogeweg – het officiële einde van de Hondsrug. Tijd voor een bed. Het maakt niet uit wat voor eentje. Als ie maar niet van steen is natuurlijk.

Tekst:Kees Bregman
Foto's: Vakantiekriebels, Hunebedcentrum Borger