De Peel is het land van Vincent van Gogh en Anton Coolen. Zij schetsten en schreven zeer nauwgezet hoe het er vroeger aan toeging. Er heerste bittere armoede in het land dat destijds bestond uit grauwveen, verraderlijke moerassen en bultige, stugge zandrug-gen. Na de ontginning werd het een stuk vriendelijker. Sterker: het huidige Peelland-schap is nu een must voor iedereen die van overvloedig en zeer gevarieerd natuurschoon houdt.

Kip zonder kop

Beperkte tijd en toch een volledig verslag schrijven zonder de Peel te kort te doen is een lasti-ge opgave. Ik doorkruis dan ook als een kip zonder kop dit door Peellanders bevolkte gebied. Wil alles zien, maar kan nergens lang blijven. De onrust, ingegeven door tijdgebrek, drijft mij voort. Regelmatig trek ik een folder of brochure uit mijn rugzak en lees vervolgens waar ik ben en waar ik op moet letten. Van bijzonderheden die ik niet denk te kunnen onthouden maak ik aantekeningen. Bovendien ondervind ik tijdens de ontdekking van de Peel nog een moeilijkheid. Niemand kan mij vertellen waar het gebied exact ligt. De één zegt tussen Uden en Weert. Weer een ander moet daar om lachen en noemt het gebied tussen Someren en Ge-mert. De afbakening van de Peel blijkt vaag. Erg vaag. Goede raad is echter duur en ik neem tenslotte een Salomonsbesluit om het dan maar niet zo nauw te nemen met de grenzen.

Fietsen en wandelen

Men heeft er werkelijk alles aan gedaan om fietsen in de Peel zo aantrekkelijk mogelijk te maken. Het gebied bestaat uit een indrukwekkend fietsroutenetwerk, waarbij een ieder door het combineren van knooppunten zelf kan bepalen welke route en hoeveel kilometer men wil fietsen. De kaart van het fietsroutenetwerk is verkrijgbaar bij alle VVV’s in de Peel. Ook zijn er thematische routes uitgezet. Aan wandelaars is eveneens gedacht, want vorig jaar versche-nen de eerste twee middellange afstandswandelroutes in de Peel. De serie is inmiddels uitge-breid met maar liefst vier nieuwe bewegwijzerde routes.

Laag- en hoogveen

De benaming de Peel komt van het Latijnse ‘locus paludosus’ wat moerassige plek betekent en is een afgeleide van de veenmoerassen (peelen) waaruit het gebied was opgebouwd. Voor de ontginningen vormde de Peel een vrijwel ongerept hoogveengebied van ongeveer 30.000 hectare (40 km lang en 8 km breed) tussen Uden en Weert. Tegenwoordig bestaat de Peel uit deels ontgonnen en deels ongerept hoogveengebied. In het noordelijk deel van de Peel is als gevolg van ontginning weinig overgebleven van het oorspronkelijke landschap.

Het hoogveen in het zuidelijke deel bestaat daarentegen uit wisselende diktes en is daardoor niet helemaal ten prooi gevallen aan de grootscheepse ontginningen. Begin 1980 werd de Peel aangewezen als een beschermd natuurmonument en laten de ontontgonnen oergronden van Ospel, de Deurnse Peel, Helenaveen, Liessel, de Mariapeel en natuurlijk het Nationaal Park ‘De Groote Peel’, zien hoe het was en hoe het land er destijds bij lag. Je kunt er nu urenlang rondzwerven over de oude Peelbanen. Het pad beweegt soms honderden meters ver over knuppelbruggen, die door het moeras of over open veengaten voeren.

Deurne

Als onvervalst Brabants dorp verrast Deurne met zijn Bourgondische trekjes. Tussen het om-grachte Oud of Klein Kasteel met zijn zadeldaktoren en de ruïne van het Nieuw of Groot Kas-teel, mooi geconserveerd, staat het romantische restant van een watermolen die als een boe-renhuis de Aa overkluist. Deurne, al in de achtste eeuw genoemd onder de naam Durninum, werd in zijn historie maar liefst drie keer geplunderd door achtereenvolgens de Geldersen, de Spanjaarden en de Fransen. Het centrum kent een gevarieerd scala aan historische gebouwen, bezienswaardigheden, evenementen en andere cultuuruitingen. Deurne wordt daarom ook het ‘culturele centrum van de Peel’ genoemd.

Sevenum en kabouters

Via Gemert-Brakel, met zijn zeven kerkdorpen waaronder het kraakheldere ontginningsdorp De Rips, koers ik richting Venray, dat een rijke geschiedenis kent. Al in de Steentijd blijken er mensen te hebben gewoond. Jammer genoeg heeft de Tweede Oorlog vernietigend huisge-houden in het centrum. Via Horst fiets ik richting Sevenum. Bij binnenkomst in Sevenum word ik genadeloos geconfronteerd met restanten van de oerechte Peel en roepen de woeste grond, dicht begroeide hei, vennen en ondoordringbare moerassen beklemming en medelijden op met de toenmalige bewoners. ‘Struggle for life’ krijgt opeens betekenis als ik zwijgend de goed gevulde rugzak half leeg eet en de plaatselijke horeca de nodige omzet verschaf. Ik ben volledig verbijsterd als een inwoner mij uitlegt dat kabouters echt hebben bestaan in de Peel. ‘Baby’s met het syndroom van Down werden vroeger gezien als duivelskinderen en verstoten door hun ouders’, hoor ik van deze Peelbewoner. ‘De moeders van deze kinderen werden verweten omgang te hebben gehad met een demon, terwijl de vele gehandicapte kinderen het gevolg waren van de enorme inteelt, die veel voorkwam in gesloten gehuchten. Deze mis-vormde kinderen woonden op afgelegen plekken op het platteland in zelf gegraven kuilen, diep in de grond, onder een dak van boomstammen en gras. Soms met tientallen bij elkaar. Ze groeiden samen op en vormden soms zelf een gezin. Om in leven te blijven deden ze ‘s nachts klusjes op boerderijen. Uit het zicht. Het gezegde ‘de kaboutertjes komen het vannacht wel doen’ stamt uit deze tijd…’

Helenaveen

Beduusd vervolg ik mijn reis. Het duurt even voor ik deze smartelijke geschiedenis heb ver-werkt. Maar Helenaveen verzet mijn gedachten en maakt duidelijk dat het veen, veen en nog eens veen was waar het vroeger allemaal om draaide. Ik zie een kaarsrechte weg langs de ou-de turfvaart van Helenaveen naar Griendtsveen en besluit deze te volgen. Onderweg waag ik een duik in de ongerepte brokken natuur van het Deurnsche Peel en Mariapeel. Ik probeer de sfeer van destijds te proeven en mij een leven in het veen voor te stellen. Langzamerhand krijgen de schrijnende verhalen van Anton Coolen steeds meer betekenis. Vroeger was alles beter? Laat me niet lachen! De toenmalige levensomstandigheden wens je niemand toe. Later op de dag hoor ik dat Griendtsveen is genoemd naar de broers Van der Griendt, zogenaamde concessionarissen die kort na 1850 de moerassen zijn gaan ontginnen. Trouwens, de echtge-note van de ene broer (Jan), heette Helena. De naam Helenaveen laat zodoende niets aan on-duidelijkheid te wensen over. In Liessel ontdek ik ten westen het beekdalreservaat Astense Aa met zijn broekweiden, prachtig gemengd bos en de sterk kronkelende beek waaruit steile oe-verwallen opklimmen. Via gemarkeerde wandelingen wordt men vanzelf langs de mooiste plekjes geleid.

Asten

Het dorpje Asten is bekend om zijn klokkengieterijen en herbergt één van de twee klokken-gieterijen die ons land rijk is. Gelegen aan de Ostadestraat toont het Nationaal Beiaardmuse-um luid- en speelklokken, torenuurwerken, klepels en speelhamers vanaf de dertiende eeuw tot heden. Het zal u dan ook niet verbazen dat de dorpstoren in Asten een eigen carillon heeft en de kerk de trotse bezitter is van een fraaie zestiende eeuwse calvariegroep. Klokkendorp Asten is trouwens ontstaan rond het Kasteel Astein. Uit de omgrachte ruïne rijst een toren-vormige voorpoort op, met boerenhoeven op de plaats. Verder staat in Asten nog een geres-taureerde standerdmolen uit 1506, één van de oudste van ons land.

Vogels

De vele bezoekers van de Peel komen niet alleen voor het landschap. Ook de aanwezigheid van ongeveer 200 vogelsoorten blijkt een enorme aantrekkingskracht uit te oefenen. De Peel is één van de vogelrijkste gebieden van West Europa. Dit komt door de rust, het vele open water en de diversiteit van het landschap. In het najaar gebruiken duizenden trekvogels de Peel als verzamelplaats, terwijl er in het voorjaar ruim 95 vogelsoorten broeden.

Op de schop

Edoch, hoe fraai het Brabants-Limburgse natuurgebied ook is, beleidsbepalers vinden dat het in de toekomst allemaal anders moet. Men wil af van het allegaartje van gebruikers, die elkaar momenteel regelmatig in de weg zitten en de boerenbedrijven die veel te dicht bij de kwetsba-re natuurgebieden liggen. Kortom, de Peel gaat op de schop. Met deze ingewikkelde klus gaat een speciale commissie aan de slag die er voor moet zorgen dat de Peel er over pakweg tien jaar heel anders uitziet. Dan moet de huidige wirwar van boerenland, industrieterreinen en na-tuurgebied verdwenen zijn en plaats gemaakt hebben voor een meer evenwichtiger en schoner landschap en tevens de uitdroging een halt toegeroepen zijn. Maar al met al vind ik de Peel meer dan de moeite waard, al moet het mij van het hart dat ik blij ben voor de huidige Peel-landers, dat ze nu en niet vroeger leefden… Houdoe!

Copyright

Deze publicatie komt voort uit een samenwerking met Vakantiekriebels & Vrije Tijd. Alle rechten m.b.t. tot dit artikel behoren toe aan VKVT. Er mag dan ook niets zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming worden overgenomen en/of gepubliceerd.

Tekst Jaap de Ruiter
Foto´s Regio-VVV Eindhoven